Libertalia Gerçek miydi? Bir Korsan Cumhuriyetinin Felsefi İzinde
Bir hikâyeye inanmamızı sağlayan şey gerçekten yaşanmış olması mıdır? Yoksa bazı hikâyeler, hiç yaşanmamış olsalar bile insanın dünyayı anlama biçimini değiştirebilir mi? Yıllar önce anlatılmış bir özgürlük masalını okurken duyulan heyecan, tarihsel bir belgenin soğuk kesinliğinden neden bazen daha güçlüdür?
Libertalia tam da bu huzursuz edici sınırda duruyor. 17. yüzyılın sonlarında Madagaskar kıyılarında korsanlar tarafından kurulduğu söylenen, köleliğin kaldırıldığı, malların ortaklaştırıldığı ve kararların birlikte alındığı özgürlükçü bir cumhuriyet… Fakat sorun şu: Libertalia gerçekten var olmuş muydu?
Bugün tarihçilerin çoğu, bunun büyük ihtimalle bir kurgu olduğunu düşünüyor. Hikâyenin temel kaynağı, 18. yüzyıl başında yayımlanan A General History of the Pyrates adlı eserin Kaptan Misson ve Libertalia’yı anlatan bölümleri. Misson ve Caraccioli’nin varlığını doğrulayan bağımsız arşiv veya arkeolojik kanıt bulunmaması, anlatının güvenilirliğini ciddi biçimde zedeliyor. Penguin+1
Fakat felsefe açısından asıl soru belki de bundan daha derindir.
1. Ontoloji: Var Olmak Ne Demektir?
Bugünkü yazımızda Isiteknikgrup olarak Libertalia gerçek miydi hakkında kapsamlı notlar paylaşıyoruz.
Ontoloji, en basit anlamıyla, neyin var olduğunu ve “var olmak” dediğimiz şeyin ne anlama geldiğini sorgular.
Libertalia’nın fiziksel olarak var olup olmadığı konusunda kanıtlar zayıftır. Araştırmalar, Kaptan Misson ve Caraccioli’nin başka bağımsız kaynaklarda doğrulanamadığını, Libertalia’ya ait arkeolojik izlerin de bulunmadığını gösteriyor. Bazı akademik çalışmalar ise Misson’un anlatısının Defoe tarafından yaratılmış bir kurgu olduğu sonucuna varıyor. Persée+1
Ancak burada Platon’un yaklaşımı ilginç bir karşılaştırma sunar. Platon için görünür dünyadaki tek tek şeylerin ötesinde “idealar” vardır. Libertalia’nın taşları, evleri veya kayıtları hiç bulunmamış olabilir; fakat özgürlük, eşitlik ve ortak yaşam fikri yine de gerçek bir düşünsel nesne olarak var olabilir.
Buna karşı Aristotelesçi bir yaklaşım, somut varlık ile kavramsal varlığı daha dikkatli ayırmamızı gerektirir. Bir cumhuriyetin gerçekten kurulmuş olması başka, onun hakkında güçlü bir siyasal fikrin üretilmiş olması başkadır.
Dolayısıyla iki farklı cümle aynı anda doğru olabilir:
– Tarihsel Libertalia muhtemelen yoktu.
– Libertalia düşüncesi gerçekten vardı ve hâlâ var.
Bu ayrım, çağdaş sanal topluluklardan dijital devlet projelerine kadar uzanıyor. Fiziksel sınırları olmayan bir topluluğun “gerçek” olup olmadığını bugün de soruyoruz.
2. Epistemoloji: Libertalia Hakkında Ne Biliyoruz?
Bilgi kuramı, bir şeyi bildiğimizi söylemek için hangi gerekçelere sahip olduğumuzu araştırır.
Libertalia örneğinde sorun tam olarak burada başlıyor. Elimizde güçlü görünen tek anlatının kendisi, güvenilirliği tartışmalı bir metinden geliyor. Üstelik “Kaptan Charles Johnson” adıyla yayımlanan eserin yazarının Daniel Defoe olup olmadığı bile uzun süre tartışılmıştır. Bazı araştırmacılar üslup ve biyografik benzerliklerden hareketle Johnson’ın Defoe olduğunu savunurken, bu atıf da kesinleşmiş değildir. Persée+1
Burada Hume’un kuşkuculuğu hatırlanabilir: Bir iddianın doğru olduğuna inanmak ile o iddiayı haklı çıkaracak yeterli kanıta sahip olmak aynı şey değildir.
Kaynak güvenilirliği sorunu
Libertalia anlatısının ilginç tarafı, kitabın bütünüyle değersiz olmamasıdır. Eserdeki pek çok korsanın tarihsel varlığı başka kaynaklarla doğrulanabilir. Bu durum bizi daha zor bir epistemolojik probleme götürür:
Bir kaynak çoğu zaman doğru bilgiler veriyorsa, içindeki olağanüstü bir hikâyeye ne ölçüde güvenmeliyiz?
Modern bilimde de benzer sorunlarla karşılaşıyoruz. Bir yapay zekâ sistemi yüzlerce doğru bilgi verdikten sonra tek bir ikna edici yanlış bilgi üretebilir. Bir haber kuruluşu yıllarca güvenilir yayın yaptıktan sonra hatalı bir haber yayımlayabilir.
Etik sorun da burada ortaya çıkar: Kanıtın zayıf olduğunu bildiğimiz halde güzel bir hikâyeyi gerçekmiş gibi aktarmak doğru mudur?
Libertalia’nın cazibesi, belki de epistemolojik şüphemizi bastıracak kadar iyi bir hikâye olmasından kaynaklanıyor.
3. Etik: Korsanların Özgür Cumhuriyeti
Libertalia anlatısında korsanların yalnızca yağmacı değil, yeni bir toplum kurmaya çalışan insanlar olduğu söylenir. Köleliğin kaldırılması, eşitlik, ortak mülkiyet ve kolektif karar alma gibi unsurlar anlatının merkezindedir. Penguin
Bu açıdan Libertalia, Thomas Hobbes ile Jean-Jacques Rousseau arasındaki büyük tartışmayı çağrıştırır.
Hobbes’a göre insanlar ortak bir otorite olmadan çatışmaya sürüklenebilir; güvenlik için güçlü bir siyasal düzen gerekir. Rousseau ise siyasal topluluğun özgürlükle bağdaşabileceğini ve meşru düzenin ortak iradeye dayanması gerektiğini savunur.
Libertalia’nın anlatısı adeta Rousseau’nun idealini korsanların dünyasına taşır: Devletin dışında yaşayan insanlar, kendi kurallarını kendileri oluşturur.
Fakat burada acı bir etik ikilem belirir.
Korsanlar özgürlük ve eşitlik isterken başkalarının gemilerini yağmalamaktadır. Bir topluluğun kendi üyelerine adil davranması, dışarıdakilere karşı uyguladığı şiddeti meşru kılar mı?
Bu soru günümüzde de kaybolmuş değil. Büyük teknoloji platformları, kapalı çevrimiçi topluluklar veya alternatif ekonomik sistemler kendi içlerinde demokratik olabilir. Fakat dış dünyaya karşı ilişkileri adil değilse onları gerçekten “özgür” olarak nitelendirebilir miyiz?
4. Libertalia’nın Asıl Gerçekliği
Belki de Libertalia’yı yalnızca “gerçek” veya “sahte” şeklinde sınıflandırmak fazla basittir.
David Graeber gibi düşünürlerin çalışmalarında korsan toplulukları, devlet dışı siyasal örgütlenmeler ve farklı toplum biçimleri açısından yeniden ele alınır. Buradaki önemli fikir şudur: Tarihsel Libertalia hiç var olmamış olsa bile, Madagaskar çevresinde gerçekten korsan yerleşimleri ve alternatif toplumsal düzen deneyimleri vardı. Penguin+1
Bu nedenle Libertalia, ontolojik olarak şüpheli fakat felsefi olarak verimli bir düşünce deneyine dönüşür.
John Rawls’un “cehalet perdesi”ni düşünelim: Toplumdaki konumumuzu bilmeden bir toplum tasarlayacak olsaydık nasıl kurallar koyardık? Libertalia anlatısı da buna benzer bir soru soruyor: Soyumuzu, sınıfımızı, servetimizi ve ulusumuzu geride bıraksak nasıl bir toplum kurardık?
Belki de hikâyenin yüzyıllar boyunca yaşamasının nedeni budur.
Isiteknikgrup sayfasında Libertalia gerçek miydi üzerine hazırlanan bu rehberi tamamladık.
Sonuç: Gerçek Olmayan Bir Ülke Bize Gerçek Bir Soru Sorabilir mi?
Bugün için en makul cevap şudur: Libertalia’nın tarihsel olarak gerçekten var olduğuna dair yeterli kanıt yoktur; aksine, onun bir edebî-siyasal kurgu olması daha güçlü ihtimaldir. Persée+1
Ama bu cevap hikâyeyi değersizleştirmiyor.
Ontoloji bize “Ne gerçekten vardı?” diye soruyor. Epistemoloji “Bunu nereden biliyoruz?” diye itiraz ediyor. Etik ise daha rahatsız edici bir soruyla karşımıza çıkıyor: “Daha iyi bir dünya mümkünse, onu neden kurmuyoruz?”
Belki Libertalia’nın en dokunaklı tarafı da burada. Haritada bulunamayan bir ülke, insan zihninde yüzyıllarca yaşayabiliyor.
Peki bir ütopyanın gerçek olması için toprağa mı ihtiyacı vardır? Yoksa insanlar ona inanmaya, onu tartışmaya ve onun uğruna dünyayı değiştirmeye başladığında mı var olur?
Ve daha kişisel bir soru: Hiç gerçekleşmemiş bir özgürlük fikrinin peşinden gitmek, gerçekten yaşanmış bir adaletsizliğe boyun eğmekten daha mı gerçek dışıdır?